دانش سرمایهگذاری
دانش سرمایهگذاری
آکادمی بورس امین سهم
منظور از بازار اولیه و بازار ثانویه چیست؟
بازار اولیه:
بازار اولیه (primary market) زمانی شکل میگیرد که دارایی برای بار اول مورد معامله قرار میگیرد؛ بهعبارتدیگر بازاری که در آن اوراق بهادار شرکتها برای اولین بار عرضه و فروخته میشود، بازار اولیه نام دارد. در این بازار شرکتها بهطور مستقیم سرمایه مورد نیاز خود را از طریق فروش سهام به مردم تأمین میکنند که این کار در قالب پذیرهنویسی صورت میگیرد. پذیرهنویسی از طریق بانکی که نماینده شرکت است یا سایر مؤسسات مجاز صورت میپذیرد. در این بازار فروشنده اوراق همیشه خود شرکتی است که سهامش در حال عرضه است.
بازار ثانویه:
داراییهایی که ابتدا در بازار اولیه مورد معامله قرارگرفته است(مرحله پذیرهنویسی)، برای معاملههای بعدی و مجدد، نیاز به بازار ثانویه(secondary market) دارد؛ مثلاً اگر فردی که سهام شرکتی را در مرحله پذیرهنویسی خریداری کرده و حال قصد فروش این سهم به سایر سرمایهگذاران بازار را دارد، باید به بازار ثانویه مراجعه کرده و اقدام به فروش سهم خود کند. پس میتوان گفت که تمام معاملات سهام در بازار بورس، جزء معاملات بازار ثانویه هستند و در این بازار، اوراق بهادار میان سرمایهگذاران معامله میشود و شرکت در آن نقشی ندارد. وجود بازار ثانویه بسیار ضروری است، زیرا که قابلیت نقد شوندگی و معامله مستمر اوراق را پدید میآورد و شرکتهای بورسی ترسی از سررسید قرارداد ندارند که فرضا سرمایهگذار در سرسید کل پولش را تقاضا کرده و به شرکت فشار وارد کند و به موهبت وجود بازار ثانویه، میتواند بهطور نامحدود با پول سرمایهگذاران فعالیت کند و حتی افزایش سرمایه و جذب سرمایه جدید انجام دهد. بهعبارتدیگر، در بازار سرمایه اگر سهامداری بخواهد از بازار خارج شود و اصل سرمایهاش را بگیرد، باید سهامش را به سرمایهگذاران دیگر بازار بفروشد و نمیتواند مستقیماً به شرکت مراجعه کرده و آنها را تحت فشار قرار دهد.
نگاهی به تفاوتهای بازار بورس و فرابورس
تفاوتهای فرابورس با بورس
شرکت فرابورس ایران همچون دو بورس فعال کشور – بورس اوراق و بورس کالا- با مجوز شورای عالی بورس ایجاد شده و تحت نظارت سازمان بورس اوراق بهادار قرار دارد، با این تفاوت که ورود به بازارهای فرابورس از شرایط و الزامات کمتری برخوردار بوده و شامل بازارهای متنوعی میباشد که این تفاوتها را به اختصار در زیر تشریح میکنیم.
الف) تفاوت در بازارها:
الف-1) براساس دستورالعمل پذیرش، عرضه و نقل و انتقال اوراق بهادار در فرابورس ایران، فرابورس دارای پنج بازار (اول، دوم، سوم (عرضه)، ابزارهای نوین مالی و پایه) است. پذیرش شرکتهای سهامی عام در بازار اول و بازار دوم و پذیرش سایر اوراق بهادار صرفا در بازار ابزارهای نوین مالی صورت میپذیرد.
بازار سوم جهت عرضه یکجا و پذیره نویسی اوراق بهادار و بازار پایه جهت درج و نقل و انتقال سهام شرکتهایی است که بر اساس الزام بند ب ماده 99 قانون برنامه پنجم توسعه، مشمول ثبت نزد سازمان بورس و اوراق بهادار بوده و امکان پذیرش در یکی از بازارهای بورس یا فرابورس را ندارند.
الف-2) شرکت بورس تهران دارای 2 بازار به شرح زیر می باشد:
1- بازار اول
2- بازار دوم
ب) تفاوت در فرآیند پذیرش:
با توجه به تقسیم بندیهای انجام شده فوق، مقایسهای بین شرایط پذیرش سهام در بازارهای بورس و فرابورس برای آشنایی بیشتر ارائه می کنیم: بر اساس بند ب ماده 1 قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید سهام شناور آزاد بخشی از سهام شرکت است که دارندگان آن همواره آماده عرضه و فروش آن سهام می باشند و قصد ندارند با حفظ آن قسمت از سهام در مدیریت شرکت مشارکت نمایند.
پیشزمینهای درباره سهام شرکتها
سهم (Share) قطعهای از سرمایه یک شرکت است. هر سهم، نشاندهنده یا نماینده کوچکترین واحد مالکیتی، در یک شرکت یا کارخانه است. دارنده هر سهم یا سهامدار، به همان نسبتی که سهام در اختیار دارد، در مالکیت آن شرکت یا بنگاه تولیدی شریک است. برای مثال اگر شرکتی به تعداد دو میلیون سهم منتشر کرده و شخصی مالک دو هزار سهم در این شرکت باشد، او یکهزارم از مالکیت این شرکت را در اختیار دارد.
بنابراین همانطور که اشاره شد، سهام سندی است که مالکیت جزئی در یک شرکت را نشان میدهد. شرکتها، سهام عادی را مانند اوراق بهادار بدهی برای تهیه وجوه منتشر میکنند. با این وجود خریدار سهام بیش از آنکه یک بستانکار باشد، مالک بخشی از شرکت است. افراد و مؤسسات مالی، خریداران عمده سهام هستند. مالکین سهام میتوانند از رشد ارزش شرکت سود ببرند و بنابراین ممکن است بیش از بستانکاران منتفع شوند. با اینحال آنها در معرض زیانهای جدی نیز قرار دارند. چون حتی ارزش سهام معتبرترین شرکتها نیز در برخی دورهها بهطور قابلتوجهی کاهش مییابد.
سهام موجود در بورس و اوراق بهادار بر اساس حقوق دارنده آنها به ۲ دسته تقسیم میشود:
۱-سهام عادی: دارندگان این نوع سهام مالکان نهایی شرکت هستند. مزایای این گروه از سهامداران شامل حق دریافت سود سهام، حق رای در مجامع عمومی عادی و فوق العاده، حق تقدم خرید سهام جدید، حق باقیمانده دارایی پس از انحلال شرکت، حق اطلاع از فعالیت شرکت و … است. لازم به ذکر است که سهام عادی میتواند بینام یا بانام باشد.
۲-سهام ممتاز: دارندگان این سهام علاوه بر مزایای سهام عادی، در زمان انحلال شرکت نسبت به دارندگان سهام عادی در دریافت ارزش اسمی سهام خود الویت دارند. علاوه بر این سود سهام ممتاز پیش از سهام عادی پرداخت میشود.
ارکان و نهادهای بورسی
شورای عالی بورس:
شورای عالی بورس، بالاترین رکن بازار اوراق بهادار است و مهمترین وظیفه آن تصویب سیاستهای کلان و خط مشیهای بازار و همچنین اعمال نظارت بر اجرای قانون بازار اوراق بهادار است. اعضای شورای بورس شامل؛ وزیر امور اقتصاد و دارایی در سمت ریاست شورا، وزیر بازرگانی، رئیس بانک مرکزی، روسای اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و اتاق تعاون، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار در سمت دبیر شورا و سخنگوی سازمان، ۳ نفر خبره مالی از بخش خصوصی با مشورت تشکلهای حرفهای بازار به پیشنهاد وزیر امور اقتصاد و دارایی و تصویب هیئت وزیران، یک نفر خبره از بخش خصوصی به پیشنهاد وزیر ذیربط و تصویب هیئت وزیران برای هر بورس کالایی.
سازمان بورس و اوراق بهادار:
سازمان بورس و اوراق بهادار (سبا) یک موسسه عمومی غیر دولتی است که بهوسیله یک هیئت مدیره ۵ نفره که از میان کارشناسان بخش غیر دولتی که دارای حسن شهرت و تجربه در رشته مالی هستند با پیشنهاد رئیس شورا و تصویب شورا انتخاب میشوند، اداره میشود. براساس قانون بازار اوراق بهادار این نهاد ایجاد شده تا زیر نظر شورای عالی بورس به تدوین قوانین و مقررات و نظارت بر اجرای آنها و سایر وظایف تعیینشده در قانون بازار بورس و اوراق بهادار میپردازد. بهعبارت دیگر مقام ناظر در بازار اوراق بهادار ایران به دو نهاد شورای عالی بورس و سازمان بورس و اوراق بهادار تقسیم میشود.
بورس اوراق بهادار تهران:
بورس اوراق بهادار یک شرکت سهامی عام انتفاعی است که عملیات اجرایی بازار اوراق بهادار را بر عهده دارد. از مهمترین وظایف این نهاد میتوان به مواردی از قبیل تشکیل، سازماندهی و اداره بازار اوراق بهادار، پذیرش اوراق بهادار، وضع و اجرای ضوابط حرفهای و انضباطی برای اعضا و نظارت بر فعالیت آنها ونظارت بر حسن انجام معاملات اوراق بهادار پذیرفتهشده اشاره کرد. اداره بورس اوراق بهادار تهران بر عهده هیئت مدیره ۷ نفره است که اعضای آنرا مجمع عمومی انتخاب میکند. اعضا برای مدت ۲ سال انتخاب میشوند. اداره امور اجرایی هم بر عهده مدیر عامل شرکت است که توسط هیئت مدیره انتخاب میشود.
بورس کالای ایران:
بورس کالا، بازار متشکل و منسجمی است که تعداد زیادی از عرضهکنندگان، کالای خود را در آن عرضه میکنند. این کالاها توسط کارشناسان قیمتگذاری شده و سپس به خریداران فروخته میشود. از مهمترین اهداف بورس کالا می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
۱- ایجاد بازاری قانونمند و سازمان یافته جهت تسهیل داد و ستد کالاها.
۲- سامان دهی بازار کالاها
۳- کشف شفاف قیمت کالاها بر اساس تعامل و تقابل عرضه و تقاضا و نیاز بازار .
۴- برقراری امکان اعمال مدیریت ریسک در بازار .
۵- امکان انجام معاملات نقد، نسیه، سلف، آتی و اختیار با استفاده از ابزار های نوین مالی.
۶- توسعه سرمایهگذاری و فراهم سازی تسهیلات مالی برای خرید و فروش.
۷- اطلاع رسانی درباره وضعیت بازار داخلی و خارجی کالاهای پذیرش شده.
شرکت مدیریت فناوری بورس تهران:
اصلیترین وظیفه شرکت مدیریت فناوری بورس تهران، راهبری عملیاتی و فنی سامانه رایانهای بورس است. تخصص اصلی این شرکت تجزیه و تحلیل هسته نرمافزارهای معاملات و طراحی و ساخت نرمافزارهای کاربردی روی آن است. ارائه خدمات رایانهای و نرمافزاری به شرکتهای بورس (اوراق بهادار، کالا، فرابورس و نظایر آنها) از محورهای فعالیت این شرکت است.
شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه:
سیستم شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار یک ساز و کار الکترونیکی است که نگهداری اوراق بهادار، ثبت و نقل و انتقال آنها را بر عهده دارد. در این سیتم مالکیت اوراق بهادار بدون نیاز به مبادله فیزیکی گواهی سهام یا هر سند کاغذی دیگر همزمان با انتقال اوراق از یک حساب به حساب دیگر تغییر میکند.این نهاد مالی، یکی از نهادهای اصلی بازار سرمایه است که زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکند. هدف این نهاد تضمین امنیت و کارآمدی بازار اوراق بهادار از طریق بهینهسازی سازوکار، توسعه معاملات اوراق بهادار و تمرکز بر افزایش کارایی و کاهش هزینههای پایاپای و تسویه وجوه معاملات بر اساس قوانین و مقررات جاری کشور است. این شرکت در تاریخ ۵ دی ۱۳۸۴ در اداره ثبت شرکتها و موسسات غیر تجاری تهران به ثبت رسیده است.
کانون کارگزاران:
کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار، یک تشکل خودانتظام است که با هدف تنظیم فعالیتهای حرفهای و نظم بخشیدن به روابط بین اعضاء تشکیل شده است. این نهاد مالی در راستای اجرای بند ۵، مادههای ۱ و ۵۳ قانون بازار اوراق بهادار مصوب اول آذر ۸۴ با تصویب هیئت مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار در مهر ماه ۸۶ تاسیس شد. از جمله وظایف کانون کارگزاران میتوان به مواردی همچون نظارت بر عملکرد اعضا و اشخاص وابسته، وضع و اجرای ضوابط و استانداردهای حرفهای انظباطی برای اعضاء، برقراری و اجرای نظام مناسب برای رسیدگی به اختلافات اعضا، پیشنهاد تغییر سقف کارمزدها و نرخ خدمات اعضا و… اشاره نمود.
کارگزاران:
کارگزاران بهعنوان نهاد واسط بین خریداران و فروشندگان به معامله(داد و ستد) میپردازند و در مقابل، درصدی از ارزش ناخالص معامله را تحت عنوان حق (کارمزد)کارگزاری دریافت میکنند. شرکتهای کارگزاری با اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار به ارائه خدماتی مانند مشاوره تخصصی، سبدگردانی، تاسیس صندوقهای سرمایهگذاری، علاوه بر انجام معامله اوراق بهادار برای خریداران و فروشندگان میپردازند.
شرکت اطلاعرسانی و خدمات بورس
شرکت اطلاعرسانی و خدمات بورس(سهامی خاص) وابسته به سازمان بورس و اوراق بهادار بوده، که در تاریخ 27/04/1383 تاسیس و در تاریخ 05/06/1383 ثبت شده است. مهمترین اهداف این شرکت گسترش فرهنگ سرمایهگذاری در داراییهای مالی است. از جمله وظایف و کارهایی که بر عهده این شرکت است میتوان به مواردی از قبیل؛
۱- انجام اطلاعرسانیهای مختلف در بازار سرمایه
۲- انتشار کتب، نشریات الکترونیکی، لوحهای فشرده، بستههای آموزشی بهصورت مکتوب، دیداری، شنیداری و …
۳- برگزاری آزمون برای گواهینامههای حرفهای سازمان بورس
۴- برگزاری نمایشگاهها، سمینارها و همایشها
شرکتهای تامین سرمایه:
این شرکتها و موسسات وظیفه قیمتگذاری، بازاریابی و فروش اوراق بهادار شرکتها را در انتشار اولیه از طریق عرضه عمومی یا خصوصی بر عهده دارند. این موسسات مالی گاهی بر اساس قرارداد، متعهد به خریداری بخشی از اوراق بهادار فروخته نشده شرکتها میشوند.
بازارگردانان:
بازارگردانان وظیفه حفظ مداوم و منظم بازار را برای سهام نماد یا نمادهایی خاص برعهده دارند. این نهاد مالی، در مواردی که سهام خاص خریدار ندارد در نقش خریدار و در مواردی که سهم خاص فروشنده نداشته باشد در نقش فروشنده در بازار فعالیت میکنند. طبق ماده ۱ قانون بازار اوراق بهادار بازارگردان، کارگزار/معاملهگری است که پس از دریافت مجوز لازم با تعهد به افزایش نقدشوندگی و تنظیم عرضه و تقاضای اوراق بهادار معین و تحدید دامنه نوسان قیمت آن، به معامله آن اوراق میپردازد.
شرکتهای سرمایهگذاری:
شرکتهای سرمایهگذاری از مصادیق نهادهای مالی هستند که حرفه و موضوع اصلی آنها طبق اساسنامه، سرمایهگذاری در سهام، سهم الشرکه، واحدهای سرمایهگذاری صندوقها و سایر اوراق بهادار دارای حق رای شرکتها و موسسات است. وظیفه این شرکتها، این است که وجوه جمعآوری شده را در ترکیبی از اوراق بهادار سرمایهگذاری کنند. فعالیت این شرکتها معطوف به خرید و فروش سهام شرکتهای بورسی و غیر بورسی است. هدف این شرکتها کسب انتفاع بدون نفوذ قابلا ملاحظه در شرکت، موسسه یا صندوق سرمایهگذاری است که به دوصورت سهامی عام و خاص وجود دارد. طبق ماده ۱، بند ۲۱ قانون بازار اوراق بهادار حداقل سرمایه شرکت برای تاسیس این شرکتها مبلغ یکصد میلیارد ریال است.
مشاوران سرمایهگذاری:
مشاوران سرمایهگذاری نهادهایی هستند که به اشخاص یا نهادهای دیگر در زمینه ارزشگذاری اوراق بهادار، سرمایهگذاری در اوراق بهادار و تهیه سبد سرمایهگذاری، مشاوره میدهند.
صندوقهای سرمایهگذاری:
صندوقهای سرمایهگذاری یکی از نهادهای مالی است برای ورود سرمایهگذاران، بهویژه کسانی که تخصص یا فرصت تحلیل بازار و انجام معاملات بهصورت حرفهای ندارند. صندوق سرمایهگذاری بنا بر تعریف ماده ۱ بند ۲۰ قانون بازار اوراق بهادار، عبارتست از یک نهاد مالی که فعالیت اصلی آن سرمایهگذاری در اوراق بهادار است و مالکین واحدهای آن نسبت به سود و زیان صندوق شریک هستند وجوه دریافتی از سرمایهگذاران در صندوقها در ترکیب متنوعی از اوراق بهادار و سایر داراییها سرمایهگذاری میشود. اطلاعات مربوط به صندوقهای سرمایهگذاری در سایت مرکز پردازش اطلاعات مالی ایران (فیپیران) و همچنین پایگاه اطلاع رسانی بازار سرمایه ایران در معرض دید علاقهمندان قرار دارد.
کدال چیست و چه کاربردی دارد؟
کدال در واقع مخفف عبارت انگلیسی Comprehensive Database Of All Listed Companies بوده که به معنای سامانه یا پایگاه اطلاعات جامع شرکتهای پذیرفته شده(فهرست شده در بورس) است. این سامانه در واقع یک سامانه الکترونیکی است که با اقتباس از سامانههای اطلاعرسانی بورسهای دیگر جهان راهاندازی شده است.
- سامانهای برای تحلیل دقیقتر
یکی از بازارهای مناسب برای سرمایهگذاری، بازار بورس اوراق بهادار است. سرمایهگذاری در این بازار نیازمند اطلاعات و همچنین تحلیلهای سطح کلان و خرد نسبت به شرکتهای ثبت شده در بورس اوراق بهادار است. یکی از ابزارهایی که میتواند به جمعآوری اطلاعات و آگاهی درباره وضعیت و فعالیتهای شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار ایران کمک کند، سامانهای به نام کدال است که در ادامه بیشتر درباره آن توضیح میدهیم.
سازمان بورس اوراق بهادار ایران همانند بسیاری از بازارهای سرمایه و بورس دنیا اقدام به ایجاد یک سامانه یا درگاه آنلاین کرده است که براساس مواد قانونی بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران(مصوب آذر ۱۳۸۴)، از حقوق سرمایهگذاران بورس حمایت کند.
- حمایت از حقوق سرمایهگذاران
هدف از ایجاد و راهاندازی سامانه کدال، ساماندهی، حفظ و نگهداری و انتشار الکترونیکی اطلاعات مالی و اطلاعات مربوط به سهام(مجامع و...) شرکتهای ثبتشده در بورس اوراق بهادار ایران است. طبق ماده 2 قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران (مصوب آذرماه ۱۳۸۴)، «سازمان بورس و اوراق بهادار» در راستای حمایت از حقوق سرمایهگذاران و باهدف ساماندهی، حفظ و توسعه بازار شفاف، منصفانه و کارای اوراق بهادار و بهمنظور نظارت بر حٌسن اجرای قانون و بر اساس ماده ۷ همان قانون، اتخاذ تدابیر لازم جهت پیشگیری از وقوع تخلفات در بازار اوراق بهادار و نیز نظارت بر افشای اطلاعات با اهمیت توسط شرکتهای ثبتشده نزد «سازمان» بر عهده هیئتمدیره این سازمان است.
در این خصوص سامانه یکپارچه گردآوری، نظارت و انتشار الکترونیکی اطلاعات به نشانی codal.ir بهمنظور مكانیزه كردن جمعآوری، بررسی و انتشار اطلاعات مالی شرکتهای ثبتشده نزد سازمان و سایر اشخاصی که طبق قانون بازار اوراق بهادار ملزم به گزارش اطلاعات خود هستند، طراحی شده است.
فرآیندهای اصلی سامانه عبارتاند از:
- آمادهسازی و ثبت گزارشها بهوسیله ناشران
- دریافت و پذیرش گزارشها توسط سامانه
- ذخیره و بازیابی گزارشهای دریافتی
- تحلیل و نظارت بر گزارشها توسط كارشناسان سازمان
- تحلیل و نظارت بر گزارشها توسط كارشناسان سازمان
- انتشار اطلاعات به عموم
اهداف اصلی طراحی و بهکارگیری این سامانه عبارتاند از:
- تسریع در ارائه اطلاعات ناشران اوراق بهادار و افشای عمومی آن
- ایجاد سازوکاری جهت تسهیل فرایند تهیه و افشای اطلاعات
- ایجاد سازوکارهای بهینه و مناسب گزارشگیری و گزارشگری مبتنی بر اصول جهانی جهت فعالان بازار سرمایه
- فراهم آوردن امكان دسترسی آسان استفادهکنندگان به اطلاعیهها
- فراهم آوردن امكان نظارت مؤثرتر بر نحوه ارائه و افشای اطلاعات
- افزایش شفافیت اطلاعاتی از طریق کاهش دورۀ زمانی تهیه تا انتشار اطلاعات و افزایش دقت در محاسبات و کنترلها
- افزایش هماهنگی واحدهای درونسازمانی و برونسازمانی و ارتقای سطح اطلاعرسانی
